АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ДАҚЫЛДАРЫН ТАМШЫЛАТЫП СУАРУ ЖАҒДАЙЫНДА ӚСІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ

Abstract

Шет елдерде жҥргізілген кҿптеген зерттеулер суармалы суды ҧтымды пайдаланудың ең тиімді жолы егіс алқаптарын тамшылатып суару екенін кҿрсетеді. Осыған байланысты табиғи жҽне су ресурстарын тиімді пайдалануды, суармалы егістік алқаптарының ҿнімділігін арттыруды қамтамасыз ететін егін шаруашылығы жҥйесін дамытуға бағытталған ҧлттық жҽне халықаралық ауқымда стратегиялық маңызы бар зерттеулердің ҿзектілігі сҿзсіз. Ауыл шаруашылығын интенсификациялап, егін ҿсірудің жаңа серпінді ғылымды қажет ететін технологияларын қолдану қажет. Біздің республикамызда жҽне шетелдерде жҥргізілген кҿптеген зерттеулер ауыл шаруашылығын интенсификациялау деңгейі мен ауыл шаруашылығы дақылдарының ҿнімділігін арттыру, топырақ қҧнарлығын сақтау жҽне арттыру арасында тығыз байланыс орнатты. Соңғы жылдары Қазақстанның оңтҥстігі мен оңтҥстік-шығысындағы суармалы жерлерде: кҥріш, қант қызылшасы, жҥгері жҽне майбҧршақ дақылдарын тамшылатып суарудың тиімділігін зерттеу мақсатында зерттеу жҧмыстарын жҥргіздік. Зерттеу нҽтижелері кҥріш пен қант қызылшасы сияқты суды кҿп қажет ететін егістік дақылдарын ҿсіруде тамшылатып суарудың жоғары тиімділігін кҿрсетті. Ҽлемде алғашқылардың бірі болып тамшылатып суару жҽне тікелей себу негізінде кҥріш ҿсірудің тҥбегейлі жаңа экологиялық технологиясы ҽзірленді. Жаңа инновациялық технологияның мҽні кҥріш егіс алқабын суға батырмай, гербицидтерді қолданбай ҿсірілуінде. Тамшылатып суару технологиясымен ҿсірілген қант қызылшасының ҿнімділігі 550-ден 1067 ц/га дейін арттырылды. Ең жоғарғы ҿнімділік Іле Алатауындағы ашық-қоңыр топырақты таулы аймағында болды. Кҥздік бидайды тамшылатып суару арқылы ҿсіргенде ең жоғарғы ҿнімділікке аудандастырылған отандық Алмалы мен Ажарлы сорттары ие болды. Себу нормасы 6 млн. дана/га оңтайлы жағдайда N120P60 минералы қоректерді енгізгенде 120 ц/га ҿнім қалыптастырды. 2019 жылы Купава 6 жҽне Купава 8 сорттарының ҿнімділігі - 86,0 жҽне 78,6 ц/га болды. Кҥріш дақылын қатарлап себу ҽдісімен тамшылатып суару арқылы ҿсіргенде ең жоғарғы ҿнімділік алынғандығы анықталды. Минералды тыңайтқыштардың оңтайлы мҿлшерінде кҥріш дақылының ҿнімділігі 5,9-дан 21,5 ц/га-ға ҿсті. Майбҧршақ дақылының ҿнімділікті қалыптастыруында себу жҽне суару тҽсілдерінің ықпалы анықталды. Іле Алатауы таулы аймағында майбҧршақ дақылын таспалы тҥрде жҽне қатарлап себу ҽдістерінде ҿнімділік кҿрсеткіштері 51,8 жҽне 61,0 ц/га қҧрады. Ақдала суармалы массивіндегі тҧзданған топырақта майбҧршақ дақылынан таспалы ҽдіспен сепкенде 57,6 ц/га, қатарлап себу ҽдісінде 33,6 ц/га ҿнім алынды.