АЭРОҒАРЫШТЫҚ СУРЕТТЕРДІҢ НЕГІЗІНДЕ ОРДА ҚҰМДАРЫНЫҢ ФИТОЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНЫҢ ТАЛДАУЫ МЕН ДИНАМИКАСЫ - Есмагулова, Б. Ж.; Кайнушева, Д. Р.; Джигильдиева, Ж. Г. (Жәңгір хан атындағы БҚАТУ, 2024)
Мақалада Батыс Қазақстан облысының Орда құмдарының аэроғарыштық суреттерін (АСИ) талдау нәтижесі берілген. Бейнелік картаға түсіру үшін М. 1:1 000 000 ғарыштық суреттер пайдаланылды, олар M. 1: 250 000 жұмыс өлшеміне дейін үлкейтілді және дала жұмыстарына пайдаланылды. Дешифрлеу сипаттамаларына (фотосуреттің тоны мен үлгісі) қарай құмдардың ландшафттық кешендері анықталды: 1 - өсімдіктер өспеген немесе аздап өскен төбелі құмдар; 2 - орташа өскен немесе өскен құмды төбелер; 3 - жоталы-төбешік құмдар; 4 - жай толқынды құмды жазық; 5 - ауыр депрессиялар; 6 – жалпақ құмды-саздақты жазықтар болып бөлінеді. Зерттеу аймақтарында егжей-тегжейлі картографиялау үшін M 1: 30000-1:10000 үлкейтілген фотографиялық сызбалары, спектрозональды және мультиспектрлі жоғары ажыратымдылықтағы ғарыштық суреттер пайдаланылды. Суреттерді салыстыру массивтің орташа төбелі бөлігінің өсімдіктерінің өсу процестерінің салыстырмалы тұрақтылығын және орталық бөлігіндегі ірі-дөңес құмдардың баяу таралуын көрсетеді, бұл климаттың өзгеруімен және антропогендік әсердің қарқындылығымен байланысты экожүйе. Осы мақсатта құмды учаскелердің әр-түрлі сипаттамаларына қарай, түрлерінің бір-біріне ауысу матрицалары құрастырылып, олардың сандық көрсеткіштері алынды. Олар құм массивінің морфологиясы мен фитоэкологиясының климаттық және антропогендік жүктемемен өзгеруі арасындағы нақты байланысты көрсетеді. Бұл тәсіл болашақта динамиканың математикалық моделін қалыптастыруға және экожүйедегі бүліну мен қалпына келтіру процестерін болжауға мүмкіндік береді.
ANALYSIS AND DYNAMICS OF THE PHYTOECOLOGICAL SITUATION OF ORDA SANDS BASED ON AEROSPACE PHOTOS
Есмагулова, Б. Ж. Аэроғарыштық суреттердің негізінде орда құмдарының фитоэкологиялық жағдайының талдауы мен динамикасы / Б. Ж. Есмагулова, Д. Р. Кайнушева, Ж. Г. Джигильдиева. - Текст : непосредственный // Ғылым және білім=Наука и образование=Science and education. - 2024. - 2-2 (75). Б. ІІ. - Б. 161-169 (Орал).
Keywords: Құмды массивтер; аэроғарыштық түсірістер; фитоэкология; бүліну; аэрофото суреттер; бқату; ғылыми журнал