ЖАЙЫҚ ӨЗЕНІ ЖАЙЫЛМАСЫНДА FRAXINUS PENNSYLVANICA ДАМУЫНЫҢ ЖӘНЕ ИНВАЗИЯСЫНЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ - Елекешева, М. М.; Мухомедьярова, А. С.; Боранбай, Ж. Т.; Габитов, М. Ж (Жәңгір хан атындағы БҚАТУ, 2024)
Жайық өзенінің жайылмасында гидроморфты аллювиалды топырақтарында құрылған екпелердің жанында тұқымдық жаңаруға және жаңа аумақтарды адвентивті пенсильвандық шағанның (Fraxinus pennsylvanica Marsh) басып алу мүмкіндігі бағаланады. Сонымен қатар, өзен аңғарларының шөгінді топырақтарында құрылған екпелерде оның тұқымдық жаңаруы және табиғи тал-терек ормандарына және ормансыз шалғындарға енуі әбден мүмкін. Сонымен қатар, қанатты жемістерінің анемохорлық таралуы қарлы инфузияда, ал гидрохор - көктемгі су тасқынында тиімді екендігі анықталды. Тұқымдар артық көктемгі ылғалдандыру орындарында (рельефтің төмендеуінде) жақсы тамыр алады. Олардың одан әрі сақталуы мен жағдайы тұщы жер асты суларының қол жетімділік дәрежесіне байланысты. Полидоминантты жайылмалы ормандарда жеміс беру жасына жеткен шаған ұшарбасының жоғары тік жабылуына байланысты тұқымдар сирек жаңарады. Ормансыз шалғындарда шаған кішкентай перделерді құрайды, олардың ересек аналық үлгілері тұқымдарды жаңа аумақтарға таратады. Сонымен, құрғақ аумақтарда қайталама инвазиялық ареалының кеңеюі тек өзендердің жайылмаларында, негізінен, басқа экожүйелерге, ормансыз шалғынды аумақтар арқылы бақыланбайтын кезеңкезеңмен агрессивті қоныстанудың көшпелі сатылы стратегиясы есебінен жүреді. Орман экологиясының дәстүрлі әдістері пенсильвандық шағанның кеңістіктегі және уақыттағы табиғи таралу динамикасын зерттеу үшін қолданылды. Ормандардың құрамын, орналасқан жерін, жалпы ауданын, жасын, толымдылығын, бонитетін және басқа да таксациялық параметрлерін анықтау үшін орман орналастыру мұрағаты зерттелді. Шалғынды орман учаскелерінде шаған жер бедерінің табиғи және жасанды микро – және мезоойпатты жерлерде, яғни көктем кезінде көптеп ылғал жиналатын жерлерде өздігінен себілуі арқылы жақсы тамыр алады. Ағаштардың одан әрі жағдайы мен өсіп, дамуы тұщы жер асты суларының болуына байланысты. Мұндай жағдайда шаған бір және әр түрлі жастағы перделерді құрайды, онда ағаштар жеміс беру жасына жетіп, қанатты жемістерін жаңа аумақтарға таратады. Нәтижесінде, құрғақ аумақтарда пенсильвандық шаған тек өзен аңғарларының жайылмалық жағдайында аса қауіпті агрессивті инвазиялық түрге жатқызылуы мүмкін.
ECOLOGICAL FEATURES OF THE DEVELOPMENT AND INFESTATION OF FRAXINUS PENNSYLVANICA IN THE FLOODPLAIN OF THE URAL RIVER
Жайық өзені жайылмасында fraxinus pennsylvanica дамуының және инвазиясының экологиялық ерекшеліктері / М. М. Елекешева, А. С. Мухомедьярова, Ж. Т. Боранбай, М. Ж. Габитов. - Текст : непосредственный // Ғылым және білім=Наука и образование=Science and education. - 2024. - № 4-2 (77). Б. ІІ. - Б. 48-58 (Орал)
Keywords: құрғақ аймақ; орман екпелері; пенсильвандық шаған; тұқымның жаңаруы; тұқымның таралуы; инвазия; шалғындардағы перделер; орманға қоныстану; қайталама ареал; ғылыми журнал; бқату