ЖЕРДІ ПАЙДАЛАНУ ТУРАЛЫ ДЕРЕКТЕРДІ ГЕНЕРАЦИЯЛАУ ЖӘНЕ ВЕГЕТАЦИЯЛЫҚ ИНДЕКСТЕРДІ ЕСЕПТЕУ ҤШІН ҒАРЫШТЫҚ СУРЕТТЕРДІ ТАҢДАУ ЖӘНЕ ТАЛДАУ (БАТЫС ҚАЗАҚСТАН АЙМАҒЫ МЫСАЛЫНДА)

Abstract

Соңғы жылдары ЖҚЗ деректерін пайдалана отырып, вегетациялық индекстерді есептеу, соның ішінде ҿсімдіктердің нормаланған айырмашылық индексі (NDVI) бойынша жерді пайдалану мен жер жамылғысының ҿзгеруін анықтау жҽне бақылау ҽдісі кеңінен қолданылады. Ҧсынылып отырған жҧмыста MODIS (MOD13Q1) деректерін пайдалана отырып, 2002, 2012 жҽне 2022 жылдардағы Батыс Қазақстан аймағының кҿктем жҽне жаз айларындағы NDVI жҽне мамыр айындағы EVI индекстері есептелінді. Зерттеу аумағындағы NDVI индексінің сандық мҽндері: 0-ден 0.15-ке дейін ҿте тҿмен, 0.15-ден 0.2-ге дейін тҿмен, 0.2-ден 0,3-ке дейін орташа, 0.3-тен 0.4-ке дйін жоғары жҽне 0.4-тен жоғары ҿте жоғары кҿрсеткіштерімен бағаланды. 2002 жылы зерттеу аумағындағы ҿсімдік жамылғысының ҿте тҿмен (0-0.15) кҿрсеткіштеріне жататын жерлердің ауданы 0.78 млн гектардан 2022 жылы 19.21 млн гектарға, ал ҿсімдік жамылғысының тҿмен (0.15-0.2) кҿрсеткіштеріне ие жерлердің ауданы 14.05 млн гектардан 17.48 гектарға ҿскен. Алайда, 2002-2022 жж аралығында ҿсімдік жамылғысының орташа (0.2-0.3) кҿрсеткішіне ие жерлердің ауданы 24.13 млн гектардан 15.72 млн гектарға, жоғары (0.3-0.4) кҿрсеткіштегі жерлер 20.54 млн гектардан 11.4 млн гектарға жҽне ҿте жоғары (>0.4) санаттағы жерлер 13.27 млн гектардан 7.98 млн гектарға дейін қысқарған. 2022 жылғы кҿрсеткіштер бойынша аумақтағы ҿсімдік жамылғысының кейбір санаттары 2012 жылға қарағанда жақсарған, алайда, ҿсімдік жамылғысы ҿте тҿмен (0-0.15) кҿрсеткіштеріне ие жерлердің ауданы ҥздіксіз ҧлғайып келеді. Мҧндай учаскелердің басым бҿлігі Маңғыстау облысында болғандықтан Landsat 8-9 (OLI-TIRS) деректері негізінде қосымша NDVI, EVI, GNDVI жҽне CVI индекстері есептелінді. Зерттеу нҽтижелері соңғы жылдары аумақтың ҿсімдік жамылғысының нашарлауының негізгі себебі климаттық факторларға, атап айтқанда температураның жоғарылауына жҽне жауын-шашынның азаюына тікелей байланысты екенін анықтады.