ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ПОПУЛЯЦИЯЛАРДАҒЫ КӘДІМГІ ШЫРҒАНАҚ ЖАПЫРАҚТАРЫНДАҒЫ ПЛАСТИДТІ ПИГМЕНТТЕРДІҢ ҚҰРАМЫ МЕН БАЛАНСЫ

Abstract

Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы "Көлсай көлдері" мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің аумағындағы кәдімгі шырғанақтың (Hippophae rhamnoides L.) табиғи популяцияларда жапырақты тақтайшасы арқылы пластидті пигменттердің жинақталу ерекшеліктері зерттелді. Жұмыстың өзектілігі Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының халықтарынымызды шырғанақ жемістерінен алынатын дәруменді және дәрілік өнімдермен қамтамасыз етудің жоғары қажеттілігімен және оны селекциялық жетілдірудің кең перспективаларымен айқындалған. Зерттеу нысандары Шелек өзенінің жайылмасында теңіз деңгейінен әр түрлі биіктікте орналасқан осы түрдің үш популяциясы көрсетілген. Жұмыс әдістемесінде қарастырылған жалғыз айырмашылық принципін жүзеге асыру және тәжірибені ұйымдастырудың негізгі талаптарын сақтау: типтілік, жарамдылық, орындылық және оңтайлылық. 2022 жылы далалық экспедициялық әдіспен "Көлсай көлдері" мемлекеттік ұлттық парк аумағындағы орман учаскелеріне натуралды зерттеу жүргізілді. Камералдық кезең Нижний Новгород МАТУ орман екпелері зертханасында орындалды. Зерттеу тақырыбы зерттеу аймағындағы шырғанақтың әртүрлі популяцияларында кездесетін өсімдік жапырақтарындағы фотосинтетикалық пигменттердің құрамы мен арақатынасының ерекшелігі болды. Зерттеу тақырыбы зерттеу аймағындағы шырғанақ популяциясының әртүрлі қыр-сырын білдіретін өсімдік жапырақтарындағы фотосинтетикалық пигменттердің құрамы мен арақатынасының ерекшелігі болды. Хлорофилл-а, хлорофилл-в каротиноидтарының құрамын анықтаудың спектрофотометриялық әдісі қолданылды. Жапырақтардың пигменттік құрамының салыстыру кезінде өсімдіктердің әртектілігі анықталды, популяция аралық айырмашылықтар мен жеке фенотиптік өзгергіштік түрінде көрінді. Аталған аспектте популяциялардың әлсіз дифференциациясы анықталды. Екінші тәжірибелік учаскеде белгіленген хлорофил-а (0,92±0,009 мг/г) ең көп мөлшері бірінші (0,90±0,005 мг/г) және үшінші (0,90±0,004 мг/г) учаскенің тиісті мәндерінен тек 0,02 мг/г немесе 1,022 есе асып түсті. Аталық және аналық жапырақтардың пигментациясындағы айырмашылықтар барлық жерде байқалғандай аз көрінеді.